Кыргыз Республикасынын жалпы орто билим берүүнүн 12 жылдык моделине өтүүсү жогорку баскычтагы мектептин мазмунун жаңылоону күн тартибине чыгарууда. Бул процесстин негизги багыттарынын бири болуп билим алуучунун жекече билим берүү траекториясын түзүүгө, келечектеги кесибин аң-сезимдүү тандоосуна жана мектеп менен кесиптик жана жогорку билим берүүнүн ортосундагы байланышты чыңдоого багытталган профилдик окутууну киргизүү саналат.
Профилдик окутууну айрым окуу предметтери боюнча сааттардын санын көбөйтүү катары гана кароого болбойт. Анын маңызы жогорку класстын окуучусуна өзү тандаган предметтерди тереңдетип өздөштүрүүгө, практикалык жана изилдөөчүлүк көндүмдөрүн өнүктүрүүгө, келечектеги кесиби менен таанышууга жана колледжде же жогорку окуу жайда билим алууга алдын ала даярданууга мүмкүнчүлүк түзгөн шарттарды камсыз кылууда жатат.
Мындай шартта мектептердин жогорку окуу жайлар (мындан ары ЖОЖ) жана орто кесиптик билим берүү уюмдары (ОКББ) менен өз ара кызматташуусу өзгөчө мааниге ээ болууда. Дал ушул ЖОЖ жана ОКББ уюмдары мектептердин профилдик билим берүүсүнө мазмундук, усулдук, практикалык жана кесиптик багыт берүү боюнча колдоо көрсөтө алышат.
Профилдик окутуу – билим берүүдөгү удаалаштыкты камсыз кылуучу механизм
Профилдик окутуу – жогорку класстардагы билим берүү процессин уюштуруунун формасы болуп саналат. Ал айрым окуу предметтерин тереңдетип окутууга жана билим алуучуларды кесиптик жана академиялык багытын аң-сезимдүү тандоого даярдоого багытталган. Профилдик окутуу жалпыга бирдей окутуу моделинен окуучулардын жөндөмдөрүн, кызыгууларын жана турмуштук пландарын эске алган ийкемдүү билим берүү системасына өтүүнү камсыз кылат.
12 жылдык билим берүү шартында профилдик окутуу негизги жалпы билим берүү, жалпы орто билим берүү, орто кесиптик билим берүү жана жогорку билим берүүнүн ортосундагы удаалаштыкты камсыз кылуучу механизмге айланат. Эгерде мурда мектеп негизинен жалпы билим берип, ал эми ЖОЖ студент кабыл алынгандан кийин гана иш алып барса, жаңы модель билим берүү уюмдарынын алда канча эрте өз ара аракеттенүүсүн талап кылат. Башкача айтканда, ЖОЖ жана ОКББ уюмдары болочок абитуриенттер менен жогорку класстардан тартып иш алып барууга тийиш.
Бул өзгөчө региондор үчүн маанилүү. Анткени билим берүү уюмдары аймактын социалдык-экономикалык өзгөчөлүктөрүн, эмгек рыногунун муктаждыктарын, мектептердин кадрдык мүмкүнчүлүктөрүн жана жергиликтүү ЖОЖдун, колледждердин, кесиптик лицейлердин жана ишканалардын потенциалын эске алышы зарыл.
Профилдик окутууну ишке киргизүүнүн негизги механизмдери
Профилдик окутууну ийгиликтүү ишке киргизүү комплекстүү мамилени талап кылат. Бул багытта төмөнкү негизги механизмдерди бөлүп көрсөтүүгө болот.
1. Ченемдик-укуктук механизм
Бул механизм профилдик окутуу жөнүндө жобону, базистик окуу пландарын, предметтик стандарттарды, окуу программаларын, усулдук сунуштарды жана билим берүү жетишкендиктерин баалоо инструменттерин иштеп чыгууну жана бекитүүнү камтыйт. Ченемдик база профилдик окутуунун максаттарын, аны ишке ашыруу моделдерин, билим алуучулардын укуктарын, мектептин милдеттерин, ошондой эле жогорку окуу жайлар жана орто кесиптик билим берүү уюмдары менен өз ара аракеттенүүнүн формаларын так аныктоого тийиш.
Өзгөчө тармактык өз ара аракеттенүүнү ченемдик жактан бекемдөө маанилүү. Мындай учурда билим берүү программасынын айрым бөлүктөрү мектепте гана эмес, ошондой эле колледждин, кесиптик лицейдин, жогорку окуу жайдын, ресурстук борборлордун, инновациялык мектептердин же өндүрүш ишканасынын базасында да ишке ашырылышы мүмкүн.
2. Уюштуруучулук-башкаруу механизми
Мектеп өзүнүн кадрдык, материалдык-техникалык жана усулдук мүмкүнчүлүктөрүн эске алуу менен кайсы профилди ишке ашыра аларын аныкташы керек. Бул үчүн окуучулардын кызыгууларын, ата-энелердин суроо-талаптарын, аймактын муктаждыктарын, мектептин кадрдык курамын, лабораториялардын, окуу кабинеттеринин, санариптик ресурстардын болушун жана мүмкүн болгон өнөктөштөрдү талдоо зарыл.
Профиль формалдуу түрдө гана ачылбашы керек. Эгерде мектеп табигый-илимий, гуманитардык, технологиялык, социалдык-экономикалык же педагогикалык профилди жарыяласа, анда ал тиешелүү билим берүү мазмунун, квалификациялуу педагогдорду, окуу-усулдук материалдарды жана өнөктөш уюмдардын колдоосун камсыз кылууга милдеттүү.
3. Мазмундук механизм
Профилдик окутуунун мазмуну базалык окуу предметтерин, профилдик предметтерди, элективдик курстарды, долбоордук жана изилдөөчүлүк ишмердүүлүктү камтууга тийиш. Мисалы, табигый-илимий профиль математика, физика, химия, биология жана информатика предметтерин тереңдетип окутууну, ошондой эле STEM-долбоорлорун аткарууну камтышы мүмкүн. Ал эми гуманитардык профиль тилдерди, тарыхты, коом таанууну, академиялык жазууну, журналистиканы, укук таанууну жана педагогиканы өзүнө камтышы мүмкүн.
Кесиптик-колдонмо профиль практикалык модулдарды, кесиптик-практикалык сыноолорду, мастер-класстарды, таанышуу экскурсияларын, заманбап жабдуулар менен иштөөнү жана эмгек ишмердүүлүгүнүн реалдуу шарттары менен таанышууну камтууга тийиш.
4. Кадрдык механизм
Профилдик окутууну ийгиликтүү ишке киргизүүнүн негизги шарттарынын бири – педагогдорду даярдоо болуп саналат. Профилдик билим берүү үчүн мугалим окутуунун заманбап ыкмаларын, анын ичинде долбоордук мамилени, изилдөөчүлүк ишмердүүлүктү, дифференцияланган окутууну, калыптандыруучу баалоону, санариптик инструменттерди жана кесиптик багыт берүү боюнча коштоону өздөштүрүүгө тийиш.
Бул багытта ЖОЖдор илимий-усулдук борборлордун милдетин аткара алышат. Алар квалификацияны жогорулатуу курстарын уюштуруп, усулдук семинарларды жана консультацияларды өткөрүп, окуу-усулдук материалдарды иштеп чыгып, мектеп мугалимдерине үзгүлтүксүз усулдук колдоо көрсөтө алышат.
5. Өнөктөштүк механизми
Профилдик окутууну мектептин күчү менен гана ишке ашыруу мүмкүн эмес. Ал жогорку окуу жайлар, баштапкы, орто кесиптик билим берүү уюмдары, иш берүүчүлөр, жергиликтүү өз алдынча башкаруу органдары жана ата-энелер коомчулугу менен туруктуу кызматташууну талап кылат.
ЖОЖ академиялык жана изилдөөчүлүк багытты камсыздай алса, баштапкы жана орто кесиптик билим берүү уюмдары практикалык жана кесиптик-колдонмо даярдоону уюштура алышат. Ал эми иш берүүчүлөр эмгек рыногунун реалдуу талаптары менен тааныштырат. Мындай өнөктөштүк окуучуларга окуу предметтерин өздөштүрүү менен гана чектелбестен, мындан аркы билим алуу жана кесиптик өнүгүү мүмкүнчүлүктөрүн да алдын ала көрүүгө шарт түзөт.
Профилдик окутууга өтүүдө мектеп эмне кылууга тийиш?
Мектеп профилдик билим берүүгө өтүүдө ал бир нече ырааттуу кадамдарды аткарууга тийиш.
Биринчиден, окуучулардын кызыгууларын жана жөндөмдөрүн диагностикалоо зарыл. Бул үчүн сурамжылоолорду жүргүзүү, маектешүү, кесиптик багыт берүү тесттерин өткөрүү, ата-энелер жана класс жетекчилери менен кеңешүү уюштурулат.
Экинчиден, мектеп ишке ашыра ала турган профилдерди аныктоого тийиш. Профилди тандоо администрациянын каалоосуна гана эмес, мектептин реалдуу мүмкүнчүлүктөрүнө негизделиши керек. Аларга квалификациялуу педагогдордун болушу, окуу-материалдык база, өнөктөш уюмдар, окуучулардын суроо-талаптары жана аймактын өнүгүү келечеги кирет.
Үчүнчүдөн, мектеп профилдик окутуунун окуу планын иштеп чыгышы керек. Анда базалык окуу предметтери, профилдик дисциплиналар, элективдик курстар, долбоордук ишмердүүлүк жана практикалык модулдар чагылдырылууга тийиш.
Төртүнчүдөн, мектеп жогорку окуу жайлар жана баштапкы, орто кесиптик билим берүү уюмдары менен кызматташуу жөнүндө келишимдерди түзүшү керек. Мисалы, мектеп табигый-илимий профилди ачса, анда университеттин математика, физика, химия, биология жана информатика кафедралары менен кызматташа алат. Ал эми кесиптик-колдонмо профиль ачылган учурда өнөктөш катары колледждер, кесиптик лицейлер жана өндүрүш ишканалары тартылышы мүмкүн.
Бешинчиден, мектеп окуучуларды жекече коштоо системасын уюштурууга тийиш. Ар бир жогорку класстын окуучусу кайсы предметтерди тереңдетип окушу керектигин, кайсы экзамендерди тапшырарын, кайсы колледжге же жогорку окуу жайга тапшыра аларын жана кайсы компетенттүүлүктөрдү өнүктүрүүсү зарылдыгын так түшүнүшү керек.
Профилдик окутууну мектептерде ишке киргизүүдө ЖОЖ эмне кылууга тийиш?
Профилдик билим берүү максатын ишке ашырууда ЖОЖ мектептин стратегиялык өнөктөшү болуп, мектеп менен жогорку билим берүүнүн ортосундагы үзгүлтүксүз байланышты камсыз кылууга тийиш. Бул үчүн университеттер профилдик багыттар боюнча жооптуу кафедраларды жана окутуучуларды аныктап, жогорку класстын окуучулары үчүн кыска мөөнөттүү билим берүү модулдарын, илимий ийримдерди, лабораториялык сабактарды, мастер-класстарды жана кесиптик багыт берүү иш-чараларын уюштуруусу зарыл. Ошондой эле окуучуларга лабораторияларды, китепканаларды, санариптик ресурстарды, илимий конференцияларды, олимпиадаларды жана долбоордук мектептерди пайдаланууга мүмкүнчүлүк берүү менен алардын академиялык жана изилдөөчүлүк потенциалын өнүктүрүүгө көмөк көрсөтүшү керек.
Мындан тышкары, ЖОЖ мектеп мугалимдеринин квалификациясын жогорулатууга, окуу-усулдук материалдарды биргелешип иштеп чыгууга, усулдук консультацияларды өткөрүүгө жана профилдик окутуунун мазмунун өркүндөтүүгө активдүү катышууга тийиш. Университеттер ошондой эле профилдик мектептердин бүтүрүүчүлөрүнүн университеттеги жетишкендиктерин, биринчи курска ыңгайлашуусун жана кесиптик даярдыгынын сапатын үзгүлтүксүз талдап, алынган жыйынтыктардын негизинде мектептик билим берүү системасын өркүндөтүүгө багытталган сунуштарды берип туруусу маанилүү.
Ошондой эле жогорку окуу жайлар эмгек рыногунун учурдагы жана келечектеги муктаждыктарын изилдеп, анын негизинде профилдик окутуунун жаңы багыттарын негиздөөгө, жаңы билим берүү программаларын иштеп чыгууга жана колдонуудагы программаларды үзгүлтүксүз өркүндөтүүгө активдүү катышууга тийиш.
Профилдик билим берүүнүн катышуучуларынын арасында функциялардын бөлүштүрүлүш
Катышуучу Негизги функциялары
Мектеп Окуучулардын кызыгууларын диагностикалоо, профилди тандоо, профилдик предметтерди уюштуруу, жекече билим берүү траекториясын коштоо, ата-энелер менен иш алып баруу
Жогорку окуу жай Илимий-усулдук колдоо көрсөтүү, билим берүү модулдарын иштеп чыгуу, насаатчылык (ментордук), лабораториялык сабактарды уюштуруу, кесиптик багыт берүү, мугалимдердин квалификациясын жогорулатуу
Баштапкы жана орто кесиптик билим берүү уюмдары Кесиптик сыноолорду уюштуруу, практикалык модулдарды өткөрүү, жабдуулар менен иштөөгө үйрөтүү, иш берүүчүлөр менен кызматташуу, колдонмо кесиптерге даярдоо
Иш берүүчүлөр Кесиптер менен тааныштыруу, экскурсияларды уюштуруу, практикалык кейстерди сунуштоо, кадрларга болгон суроо-талапты аныктоого катышуу
Ата-энелер Баланын кесиптик тандоосун колдоо, консультацияларга катышуу, жекече билим берүү траекториясын макулдашуу
Профилдик окутуунун жогорку билим берүүгө тийгизген таасири
Профилдик окутуу жогорку билим берүү системасына түздөн-түз таасирин тийгизет. Биринчи кезекте ал жогорку окуу жайларга окууга болгон кызыгуусу жогору жана жакшы даярдыктагы абитуриенттердин келишине өбөлгө түзөт. Жогорку класстарда профилдик предметтерди тереңдетип окуган, долбоорлорду аткарган, кесиптик сыноолорго катышкан жана адистерден кеңеш алган окуучу жогорку окуу жайга өзүнүн кесиптик тандоосун аң-сезимдүү аныктап келет.
Мындан тышкары, профилдик окутуу жогорку окуу жайларга кокусунан же ойлонулбаган негизде тапшыруулардын санын азайтууга жардам берет. Бүтүрүүчү келечектеги кесиптин мазмуну менен алдын ала таанышканда, өзүнүн мүмкүнчүлүктөрүн жана кызыгууларын жакшыраак баалай алат. Бул өз кезегинде биринчи курстагы студенттердин окуудагы жетишкендиктерине, жаңы шарттарга ыңгайлашуусуна жана тандаган адистигине көңүлү калуу тобокелдигинин азайышына оң таасирин тийгизет.
Жогорку окуу жайлар үчүн профилдик окутуу билим берүү программаларын жаңылоонун зарылдыгын жаратат. Эгерде мектеп STEM, педагогикалык, медициналык, агрардык, гуманитардык же технологиялык профилдер боюнча окуучуларды даярдай баштаса, анда университет бул даярдыктын логикалык уландысын бакалавриатта, адистик жана магистратура деңгээлдеринде сунуштоого тийиш.
Узак мөөнөттүү келечекте профилдик окутуу жогорку билим берүүнүн аймактык өнүгүү менен байланышын дагы да бекемдейт. Университеттер келечектеги студенттерди алдын ала аныктап, алардын билим берүү траекториясын коштоп, аймактын кадрдык потенциалын өнүктүрүүгө жана «мектеп – орто кесиптик билим берүү – жогорку окуу жай – эмгек рыногу» системасынын туруктуу иштешине өбөлгө түзөт.
Профилдик окутуу мектептик билим берүүнү модернизациялоонун жана мектеп, орто кесиптик билим берүү менен жогорку билим берүүнүн ортосундагы удаалаштыкты камсыз кылуунун маанилүү механизми болуп саналат. Аны ийгиликтүү ишке киргизүү ченемдик-укуктук камсыздоону, уюштуруучулук пландаштырууну, билим берүүнүн мазмунун жаңылоону, педагогдорду даярдоону, тармактык өз ара аракеттенүүнү жана натыйжаларга туруктуу мониторинг жүргүзүүнү камтыган системалуу мамилени талап кылат.
Эгерде мектеп профилдик мектепке өтсө, анда ал окуу планын өзгөртүү менен гана чектелбестен, ар бир окуучунун жекече билим берүү траекториясын түзүүгө тийиш. Өз кезегинде жогорку окуу жай мектептин илимий-усулдук жана академиялык өнөктөшүнө айланышы керек. Ал эми орто кесиптик билим берүү уюмдары практикалык даярдоону, кесиптик сыноолорду уюштурууну жана билим берүүнү экономиканын реалдуу сектору менен байланышты камсыз кылууга тийиш.
Демек, профилдик окутууну мектептеги гана өзүнчө жаңылык катары эмес, өлкөдөгү жалпы билим берүү системасын өнүктүрүүнүн стратегиялык инструменти катары кароо зарыл. Аны ийгиликтүү ишке ашыруу бүтүрүүчүлөрдүн даярдыгынын сапатын жогорулатууга, кесиптик тандоонун аң-сезимдүүлүгүн күчөтүүгө жана өлкөнүн кадрдык потенциалын калыптандырууга жагымдуу шарттарды түзөт.
